Sun09232018

Last update09:03:40 AM GMT

Font Size

Profile

Cpanel

Νεοελληνική Λογοτεχνία και Ψηφιακές Τεχνολογίες

  • PDF

Η λογοτεχνία στην εποχή των... «bit»

logotexnia diadiktioΤα σχολεία άνοιξαν το ίδιο και τα Πανεπιστήμια. Μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικοί κάθε βαθμίδας θα ξεκινήσουν άλλη μια απαιτητική χρονιά μέσα σε ένα γενικά συμβατικό και ασφυκτικό εκπαιδευτικό περιβάλλον που μάλλον δεν αφήνει και πολλά περιθώρια για ανανέωση ή καινοτομίες τουλάχιστον στα καθιερωμένα προγράμματα σπουδών. Όμως, το άκρως ενδιαφέρον εξ αποστάσεως επιμορφωτικό πρόγραμμα με τίτλο «Νεοελληνική Λογοτεχνία και Ψηφιακές Τεχνολογίες» που προσφέρει το Κέντρο Δια Βίου Μάθησης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων σε συνεργασία με το Εργαστήριο Νέας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου αποδεικνύει ότι η εκπαιδευτική διαδικασία μπορεί να αναφέρεται και σε πεδία αιχμής, τα οποία δεν διδάσκονται ακόμη συστηματικά στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Οι «Πολιτιστικές Διαδρομές» επικοινώνησαν με τον επιστημονικό υπεύθυνο του προγράμματος Αναπληρωτή Καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας κ. Τάκη Καγιαλή, ο οποίος μας διαφωτίζει για αυτό το πρωτοποριακό εγχείρημα που ξεκινά από το Πανεπιστήμιο της πόλης μας.

Ποιο ήταν το έναυσμα για να ξεκινήσετε το εξ' αποστάσεως επιμορφωτικό πρόγραμμα Νεοελληνική Λογοτεχνία και Ψηφιακές Τεχνολογίες;

Η διαπίστωση της ανάγκης πολλών φοιτητών και αποφοίτων Φιλοσοφικών Σχολών, αλλά και πολλών άλλων ενδιαφερόμενων, για ουσιαστική και εφαρμοσμένη κατάρτιση σε ζητήματα που αφορούν τη χρήση του διαδικτύου και των νέων ψηφιακών εργαλείων για τη μελέτη, τη διδασκαλία, αλλά ακόμα και για την απόλαυση της λογοτεχνίας.

Μπορείτε να μας εξηγήσετε συνοπτικά τι αφορά το πρόγραμμα αυτό, πώς θα γίνεται η διδασκαλία και ποιο θα είναι το περιεχόμενο των μαθημάτων;

Το πρόγραμμα παρέχει πλήρη ενημέρωση και πρακτικές δεξιότητες σε ό,τι αφορά:

• τη συστηματική έρευνα σε ψηφιακές βιβλιοθήκες, πύλες και βάσεις δεδομένων

• τη δημιουργική αξιοποίηση ψηφιακού και πολυμεσικού υλικού για τη μελέτη ή/και την απόλαυση των λογοτεχνικών κειμένων

• τη δημιουργία και χρήση ειδικού λογισμικού για τη φιλολογική έρευνα

• τις χρήσεις ψηφιακών εφαρμογών στη διδακτική της λογοτεχνίας, καθώς και

• ποικίλα άλλα εξειδικευμένα ζητήματα, όπως π.χ. την ψηφιακή λογοτεχνία, τη λειτουργία των διαδικτυακών λογοτεχνικών περιοδικών κ.ά.

Η επιμόρφωση γίνεται αποκλειστικά με τη μέθοδο της εξ αποστάσεως μάθησης και με χρήση του διαδικτύου (e-learning), χωρίς να απαιτείται η φυσική παρουσία του εκπαιδευόμενου σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο.

Το εκπαιδευτικό υλικό του προγράμματος διατίθεται σταδιακά, ανά διδακτική ενότητα, μέσω της ειδικά σχεδιασμένης εκπαιδευτικής πλατφόρμας. Εκτός από τη διάθεση του εκπαιδευτικού υλικού, στην πλατφόρμα αναρτώνται ανακοινώσεις, χρονοδιαγράμματα και οδηγοί μελέτης, ενημερωτικά σημειώματα καθώς και λεπτομερείς οδηγίες για τη χρήση της πλατφόρμας και τη συμμετοχή στα τεστ αξιολόγησης.

Από τους εκπαιδευόμενους απαιτούνται 15-20 ώρες εβδομαδιαίας απασχόλησης για τη μελέτη ειδικά σχεδιασμένου διαδραστικού υλικού, το οποίο έχει δημιουργηθεί για τις ανάγκες του προγράμματος, καθώς και για την εκπόνηση δραστηριοτήτων και τη συγγραφή μικρής έκτασης εργασιών και τεστ αξιολόγησης. Με την επιτυχή ολοκλήρωση του προγράμματος εκπαίδευσης, η οποία τεκμηριώνεται με συνολική επίδοση άνω του 60% σε κάθε εβδομαδιαία δοκιμασία (εργασία ή τεστ αξιολόγησης), παρέχεται Πιστοποιητικό Επιμόρφωσης, το οποίο συνοδεύεται από αναλυτική βαθμολογία.

Γιατί να παρακολουθήσει και μάλιστα να καταβάλει και δίδακτρα κάποιος ενδιαφερόμενος; Τι μπορεί να αποκομίσει από τη συμμετοχή του στο πρόγραμμα Νεοελληνική Λογοτεχνία και Ψηφιακές Τεχνολογίες;

Το συγκεκριμένο επιμορφωτικό πρόγραμμα παρέχει κατάρτιση και εξειδικευμένες δεξιότητες σε ένα πεδίο αιχμής, το οποίο δεν διδάσκεται ακόμη συστηματικά σε κανένα ελληνικό Πανεπιστήμιο. Συνδέει τις θεωρητικές γνώσεις και τα συναφή ενδιαφέροντα των επιμορφούμενων με τη διάσταση της πρακτικής εφαρμογής, εξασφαλίζοντάς τους έτσι πρόσθετα προσόντα για την τρέχουσα ή μελλοντική επαγγελματική τους δραστηριότητα σε ευρύ φάσμα πεδίων (από τη φιλολογική διδασκαλία σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες ως την εκδοτική δραστηριότητα, τη δημοσιογραφία και την απασχόληση σε πολιτιστικά ιδρύματα και οργανισμούς). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι είναι το πρώτο επιμορφωτικό πρόγραμμα στο συγκεκριμένο αντικείμενο που προσφέρεται από ελληνικό Πανεπιστήμιο.

Η καταβολή διδάκτρων είναι απαραίτητη προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα έξοδα παραγωγής και διαρκούς ανανέωσης του εξειδικευμένου εκπαιδευτικού υλικού και η κάλυψη του κόστους της τεχνικής υποστήριξης και της εξ αποστάσεως επιμόρφωσης. Εντούτοις, καταβάλαμε προσπάθεια τα δίδακτρα να παραμείνουν στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο, ώστε το πρόγραμμα να είναι προσιτό σε κάθε ενδιαφερόμενο. Έτσι, το κόστος συμμετοχής στο συγκεκριμένο πρόγραμμα είναι πολύ χαμηλότερο (περίπου μισό) από εκείνο των επιμορφωτικών προγραμμάτων που παρέχονται από άλλα Πανεπιστήμια, ενώ παρέχονται σημαντικές εκπτώσεις σε πολλές κατηγορίες εκπαιδευόμενων (άνεργοι, φοιτητές, πολύτεκνοι/τρίτεκνοι, άτομα με αναπηρία, κάτοχοι κάρτας νέων κ.ά.)

Ποια είναι η μέχρι τώρα ανταπόκριση με βάση τις αιτήσεις που έχουν υποβληθεί;

Η ανταπόκριση έχει ξεπεράσει κάθε προσδοκία. Πολύ σύντομα συμπληρώνεται ο ανώτατος αριθμός επιμορφούμενων που μπορούμε να δεχτούμε και είμαι βέβαιος ότι το πρόγραμμα θα επαναληφθεί την άνοιξη του 2015.

Έχετε διατελέσει Επιστημονικός Υπεύθυνος του Ερευνητικού Προγράμματος «Ανάπτυξη σύγχρονης μεθοδολογίας για την πανεπιστημιακή διδασκαλία της λογοτεχνίας σε πλαίσιο ανοικτής και εξ αποστάσεως εκπαίδευσης», το οποίο εκπονήθηκε από τη δεκαπενταμελή ερευνητική ομάδα openLit/Ανοιχτή Λογοτεχνία στη Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Πείτε μας δυο λόγια για το εγχείρημα αυτό.

Το πρόγραμμα στο οποίο αναφέρεστε (που υλοποιήθηκε το 2004-2006) αποσκοπούσε στην ανάπτυξη νέων μεθόδων για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας από απόσταση και με χρήση ψηφιακών τεχνολογιών. Ήταν το πρώτο ερευνητικό εγχείρημα, σε διεθνή κλίμακα, με αντικείμενο τη διδακτική μεθοδολογία των λογοτεχνικών σπουδών σε περιβάλλον εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Στο πλαίσιο του προγράμματος αναπτύχθηκαν συνεργασίες ανάμεσα σε διδάσκοντες των λογοτεχνικών σπουδών έντεκα ευρωπαϊκών Ανοικτών Πανεπιστημίων. Ανάμεσα στους καρπούς του προγράμματος ήταν η διοργάνωση του Διεθνούς Συνεδρίου «Literary Studies in Open and Distance Learning» (Ιεράπετρα, 7-9 Απριλίου 2006), καθώς και η εκπόνηση ενός συλλογικού τόμου (της πρώτης διεθνώς επιστημονικής έκδοσης για το συγκεκριμένο αντικείμενο) που εκδόθηκε το 2010 στην Αγγλία και τις ΗΠΑ (Takis Kayalis-Anastasia Natsina, eds, Teaching Literature at a Distance: Open, Online and Blended Learning. London and New York: Continuum, 2010).

Θεωρείτε ότι τα εξ αποστάσεως επιμορφωτικά προγράμματα στην Ελλάδα έχουν καταξιωθεί στη συνείδηση του κοινού ή υπάρχει διστακτικότητα ως προς το κύρος αλλά και τους στόχους τους;

Νομίζω ότι, όπως συμβαίνει συχνά στην ελληνική πραγματικότητα, τα εν λόγω προγράμματα πάσχουν από την έλλειψη ενιαίων και υψηλών standards και έτσι πολλές φορές μαρτυρούν προχειρότητα, αυτοσχεδιασμό και εντέλει άνιση ποιότητα. Αυτό εν μέρει δικαιολογεί τη διστακτικότητα στην οποία αναφέρεστε. Από την άλλη μεριά, πιστεύω ότι πρόκειται για ένα εξαιρετικά σημαντικό εκπαιδευτικό εργαλείο, που απαντά στη σύγχρονη ανάγκη για διαρκή επιμόρφωση και κατάκτηση νέων δεξιοτήτων. Όπως και σε πολλές άλλες όψεις της κοινωνικής ζωής στον τόπο μας, ωστόσο, θα πρέπει κανείς να ελέγχει προσεκτικά τα τεκμήρια της αξιοπιστίας του προγράμματος που ενδιαφέρεται να παρακολουθήσει και βέβαια να έχει επίγνωση ότι στόχος της επιμόρφωσης είναι η απόκτηση ουσιαστικών δεξιοτήτων και όχι απλώς μιας βεβαίωσης.

Έχετε διδάξει λογοτεχνία, μεταξύ άλλων, στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Υπάρχει διαφορά ως προς το διδακτικό αποτέλεσμα καθώς πρόκειται για δυο διαφορετικού τύπου εκπαιδευτικά ιδρύματα; Με άλλα λόγια υπάρχει κάποιο μοντέλο διδασκαλίας της λογοτεχνίας στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση που μπορεί πραγματικά να μετατρέψει τον φοιτητή σε επιστήμονα αλλά και συστηματικό αναγνώστη;

Όχι, δυστυχώς ή ευτυχώς δεν υπάρχει κανένα διδακτικό μοντέλο που να μπορεί να μετατρέψει κάποιον σε κάτι άλλο. Υπάρχει η παραδοσιακή παιδαγωγική των λογοτεχνικών σπουδών, ανανεωμένη και εμπλουτισμένη ασφαλώς ύστερα από την καταστατική εμπειρία της λογοτεχνικής θεωρίας, η οποία βασίζεται στην εκ του σύνεγγυς μαθητεία – στην αρχαϊκή αν θέλετε μορφή της «συντεχνιακής» μάθησης. Και από την άλλη μεριά, στο πλαίσιο της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, εδώ και πολλές δεκαετίες έχουν αναπτυχθεί μέθοδοι προσομοίωσης αυτής της παιδαγωγικής που μπορούν να εφαρμοστούν κατά μόνας, στον χρόνο και στον χώρο του σπουδαστή. Και τα δύο συστήματα μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά, καθένα με τον τρόπο και με τους όρους του. Απαραίτητη προϋπόθεση, ωστόσο, για να συμβεί αυτό είναι η βούληση, η επιμονή και η ανάγκη του σπουδαστή να μάθει, δηλαδή: να επιτρέψει στις ικανότητές του να αναπτυχθούν, τόσο ώστε σταδιακά ο ίδιος να αλλάξει. Είτε παρακολουθούμε κάποιον να διδάσκει, είτε μελετάμε από απόσταση, στην πραγματικότητα μαθαίνουμε μόνοι μας. Δυστυχώς αυτό στη δική μας κουλτούρα, πανεπιστημιακή αλλά και ευρύτερη, συμβαίνει όλο και σπανιότερα.

Γιατί η συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών στην Ελλάδα δεν διαβάζει λογοτεχνία; Σκοτώνει το σχολείο το ενδιαφέρον για την ανάγνωση λογοτεχνικών έργων; Μπορεί, τελικά το πανεπιστήμιο να διορθώσει αυτή την τραυματική εμπειρία των μαθητών και να επανασυνδέσει τον νέο άνθρωπο με τον μαγικό κόσμο της λογοτεχνίας;

Νομίζω ότι το μείζον πρόβλημα δεν βρίσκεται στον τρόπο που διδάσκεται η λογοτεχνία στο σχολείο, ούτε στο πανεπιστήμιο (παρότι και τα δύο είναι πολύ μακριά από ό,τι προσωπικά θα θεωρούσα ιδεώδες). Το πρόβλημα βρίσκεται σε μια κοινωνία που δεν έχει πια προσδοκίες από ό,τι θα μπορούσαν να της προσφέρουν οι λογοτεχνικές αναγνώσεις, που δεν έχει δηλαδή χρήση για την «παραμυθία» του λόγου. Αυτή η εγκατάλειψη δεν είναι φυσικά χωρίς κόστος - και μάλλον συνάδει με την επιστροφή στη βαρβαρότητα (του ρατσισμού, της μισαλλοδοξίας, του αταβισμού και του ανορθολογισμού) που εκδηλώνεται τα τελευταία χρόνια μαζικά και σε πολιτικό επίπεδο.

Πώς μπορεί να επιτευχθεί η πολυπόθητη αναγνωστική διεύρυνση σήμερα; Είναι μήπως το διαδίκτυο ο «Δούρειος Ίππος» για να καμφθούν με έμμεσο τρόπο οι αντιστάσεις της νέας γενιάς που απαξιώνει την ανάγνωση λογοτεχνικών κειμένων ή απλά δεν έχει κατανοήσει τις πολλαπλές ευεργετικές ιδιότητες της ανάγνωσης;

Το διαδίκτυο είναι ένα σύνθετο και καινοφανές μέσο έκφρασης, ενημέρωσης και επικοινωνίας. Όπως όλα τα εργαλεία, μπορεί να αξιοποιηθεί δημιουργικά ή να εκφυλιστεί σε μηχανισμό ψυχαναγκαστικής εκτόνωσης. Αυτό ισχύει και σε ό,τι αφορά τη λογοτεχνική ανάγνωση – ο χρήστης μπορεί να αξιοποιήσει το διαδίκτυο για να εμπλουτίσει και να εμβαθύνει την αναγνωστική του εμπειρία ή για να την υποκαταστήσει με διαφορετικά «παίγνια», δημιουργικά ή όχι. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η αναγνωστική εμπειρία διαμορφώνεται πριν και έξω από το διαδίκτυο, όπως αντίστοιχα και πριν και έξω από το σχολείο, στο επίπεδο της προσωπικής σχέσης με το βιβλίο.

Τι είναι η ψηφιακή λογοτεχνία;

Καταρχάς, για να ξεκινήσουμε από μια συχνή παρανόηση, δεν πρόκειται για την έντυπη λογοτεχνία που έχει ψηφιοποιηθεί και αναρτηθεί στο διαδίκτυο. Σύμφωνα με έναν χρηστικό ορισμό (της κριτικού N. Katherine Hayles) πρόκειται για λογοτεχνία που έχει δημιουργηθεί εξαρχής σε ψηφιακό περιβάλλον, με χρήση επομένως ψηφιακών εργαλείων, και που δεν είναι δυνατόν να διαβαστεί παρά μόνο μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή. Η ψηφιακή λογοτεχνία δεν μπορεί επομένως να μετατραπεί σε έντυπη μορφή, καθώς αξιοποιεί λειτουργικά και δομικά το διαδίκτυο, πολυμέσα, κινούμενες εικόνες, γλώσσες προγραμματισμού και βέβαια ποικίλες εκδοχές διαδραστικής παρέμβασης από την πλευρά του χρήστη-αναγνώστη. Πρόκειται για καινοτόμα και πολλαπλώς απαιτητικά «κείμενα» (πολλοί ισχυρίζονται ότι πρόκειται για τη λογοτεχνική πρωτοπορία της εποχής μας), τα οποία διαμορφώνουν νέες και οπωσδήποτε πολυτροπικές αναγνωστικές πρακτικές.

Διδάσκονται ή θα έπρεπε να διδάσκονται στα ανάλογα τμήματα του Πανεπιστημίου οι νέες μορφές λογοτεχνικού περιεχομένου όπως: υπερκειμενική ή διαδραστική λογοτεχνία, κυβερνολογοτεχνία, κινητική ποίηση;

Σήμερα δεν διδάσκονται, τουλάχιστον στην Ελλάδα και στα φιλολογικά τμήματα. Φαντάζομαι ότι θα διδαχτούν όταν (και εφόσον) βρεθεί τρόπος να εισαχθούν στον λογοτεχνικό κανόνα. Ακριβώς όπως συνέβη με τα κόμικς στις σχολές Καλών Τεχνών.

Η τεχνολογία, το διαδίκτυο, η ψηφιοποίηση και γενικότερα οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνιών προσδίδουν τεράστιες δυνατότητες στους διδάσκοντες αλλά και στους διδασκόμενους της λογοτεχνίας. Από την άλλη πλευρά αυτή η πληθώρα επιλογών, η διχογνωμία στην επιλογή της κατάλληλης μεθοδολογίας ακόμα και η άγνοια αποδοτικής χρήσης όλων αυτών των εργαλείων μπορεί να λειτουργήσει ως τροχοπέδη στη διδασκαλία και στην πρόσληψη; Ποια είναι η χρυσή τομή; Μήπως το επιμορφωτικό πρόγραμμα στο οποίο είστε επιστημονικός υπεύθυνος έχει τις απαντήσεις;

Το πρόβλημα που περιγράφετε είναι υπαρκτό και κρίσιμο – σε ό,τι αφορά την ευρωπαϊκή και αμερικάνικη εκπαιδευτική πραγματικότητα. Στην ελληνική πανεπιστημιακή ζωή δεν έχει ακόμα τεθεί, αφενός επειδή τα πανεπιστήμια στερούνται βασικές τεχνολογικές υποδομές (στις ανθρωπιστικές επιστήμες εξακολουθούμε να δουλεύουμε ως επί το πλείστον με πίνακα και κιμωλίες) και αφετέρου επειδή δεν έχει γίνει επαρκώς αντιληπτή η ανάγκη εκσυγχρονισμού της διδασκαλίας με χρήση τεχνολογικών μέσων και βάσει νέου σχεδιασμού. Το επιμορφωτικό πρόγραμμα που προτείνουμε ασφαλώς δεν μπορεί να θεραπεύσει αυτά τα ελλείμματα. Μπορεί ωστόσο να βοηθήσει όσους ενδιαφέρονται να αξιοποιήσουν τα διαθέσιμα εργαλεία και τις αντίστοιχες υποδομές για να καλλιεργήσουν τις γνώσεις τους και για να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα ή τις προοπτικές της εργασιακής τους απασχόλησης.

Μια πιο προσωπική ερώτηση για το τέλος. Ποιες φωνές ξεχωρίζετε στη σύγχρονη λογοτεχνική πραγματικότητα (Ελλάδα ή/και εξωτερικό);

Δυστυχώς, το ερώτημα αυτό δεν είναι δυνατόν να απαντηθεί με στοιχειώδη επάρκεια στα περιθώρια της παρούσας συζήτησης. Μπορώ ωστόσο να σας εξομολογηθώ ότι, παρότι νεοελληνιστής, η σύγχρονη λογοτεχνία που διαβάζω είναι συνήθως αλλόγλωσση ή μεταφρασμένη.

Σας ευχαριστώ θερμά. Καλή επιτυχία στο ενδιαφέρον και φιλόδοξο εγχείρημά σας.

Σας ευχαριστώ και εγώ για την ενδιαφέρουσα συζήτηση.

 

Πληροφορίες για το πρόγραμμα

Το επιμορφωτικό πρόγραμμα «Νεοελληνική Λογοτεχνία και Ψηφιακές Τεχνολογίες» προσφέρεται από το Κέντρο Δια Βίου Μάθησης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Νέας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου, και διαρκεί τέσσερις μήνες, από τις 6 Οκτωβρίου 2014 έως τις 24 Φεβρουαρίου 2015 (16 πλήρεις διδακτικές εβδομάδες). Επιστημονικός υπεύθυνος του επιμορφωτικού προγράμματος είναι ο Αναπληρωτής Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας Π.Ι. Τάκης Καγιαλής, ενώ στην επιστημονική επιτροπή του προγράμματος συμμετέχουν επίσης οι:

Λάμπρος Βαρελάς, Επίκουρος Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Αναστασία Νάτσινα, Λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Δημήτρης Καργιώτης, Επίκουρος Καθηγητής Συγκριτικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Γιάννης Παπαθεοδώρου, Επίκουρος Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και

Φίλιππος Παππάς, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Αιτήσεις συμμετοχής στο επιμορφωτικό πρόγραμμα γίνονται δεκτές μέχρι τις 3/10/2014.

Περισσότερες πληροφορίες στην ιστοσελίδα http://www.digilit-edu.net/ και στη Γραμματεία του επιμορφωτικού προγράμματος

(τηλέφωνα 26510-09313 & 26510-09141, email: elearn@uoi.gr).