Wed11212018

Last update12:56:35 PM GMT

Font Size

Profile

Cpanel

«Οβιδιάνα» - Αντώνης Μακρυδημήτρης

  • PDF

Οι αέναες μεταμορφώσεις της Τέχνης

Ο Αντώνης Μακρυδημήτρης είναι καθηγητής τηςovidiana διοικητικής επιστήμης στο τμήμα πολιτικής επιστήμης και δημόσιας διοίκησης της νομικής σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εκτός από την ιδιότητα αυτή κατέχει και τα κλειδιά της ποιητικής τέχνης. Μόλις πρόσφατα κυκλοφόρησε τη νέα του ποιητική συλλογή «Οβιδιάνα» (εκδόσεις Ταξιδευτής).

Ο ποιητής Αντώνης Μακρυδημήτρης εμπνέεται κυρίως από τις «Μεταμορφώσεις» του Οβίδιου επαναφέροντας στο προσκήνιο πανανθρώπινες αλήθειες. Μάλιστα όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο εκδοτικός του οίκος «εν τέλει η ποίηση, θα έλεγε ο Οβίδιος, δεν είναι παρά μια διηνεκής μέσα στον χρόνο ανάπλαση, φανέρωση και μεταμόρφωση των μυστικών και αφανών στον κόσμο νοημάτων των ανθρώπων». Εκτός, όμως, από τα εξαιρετικά ποιήματα το έργο αυτό κοσμείται φωτογραφικά με τις δημιουργίες του Ηπειρώτη γλύπτη Θεόδωρου Παπαγιάννη. Αυτή η σύμπραξη δύο εξαιρετικών δημιουργών προσδίδει ένα αποτέλεσμα προς πολύπλευρη τέρψη των αναγνωστών-θεατών, πνευματική και οπτική. Περισσότερα για την ποιητική συλλογή «Οβιδιάνα» αλλά και τις ιδέες που αναδύονται μέσα από αυτή έχει να μας πει ο Αντώνης Μακρυδημήτρης σε μια «εκ βαθέων» συζήτηση.

Συνέντευξη στον Παναγιώτη Κάπο

Η ποιητική συλλογή «Οβιδιάνα»

Μόλις κυκλοφορήσατε τη νέα σας ποιητική συλλογή «Οβιδιάνα». Πείτε μας δυο λόγια για το έργο αυτό.

Πρόκειται για 27 μακροσκελή κατά το πλείστον ποιήματα εμπνευσμένα τα περισσότερα από τις Μεταμορφώσεις του Λατίνου ποιητή Οβιδίου, ο οποίος είχε επίσης εμπνευσθεί κατά τη συγγραφή τους από σχετικούς αρχαιοελληνικούς μύθους. Μάλιστα, οι μύθοι αυτοί διασώθηκαν στη Δύση και επηρέασαν τη λογοτεχνία και τις εικαστικές τέχνες μέσω ακριβώς των οβιδιακών Μεταμορφώσεών τους. Οφείλουμε, λοιπόν, ως νεοέλληνες αλλά και ως ελληνισμός, γενικότερα, κάτι το πολύ ουσιώδες στον Λατίνο ποιητή της εποχής του Αυγούστου που πέθανε εξόριστος σε μια παράλια πόλη της Μαύρης Θάλασσας.

Ποιο ήταν το έναυσμα για να συνδυάσετε εικαστικά τα ποιήματα της νέας σας ποιητικής συλλογής με τα έργα του γλύπτη Θεόδωρου Παπαγιάννη;

Η ποίηση αυτής της μορφής, επικού – μυθολογικού χαρακτήρα, όπως την ήθελε ο Οβίδιος, βρίθει από εικόνες, μεταφορικές ιδέες και σκηνές του βίου σε δραματική κορύφωση. Από την άλλη πλευρά, η γλυπτική τέχνη και τα σχετικά έργα του Θόδωρου Παπαγιάννη φέρουν βαριά φορτία νοημάτων, αξιακών παρακαταθηκών και συγκινήσεων. Η σύζευξη και η συνύπαρξη εικόνων και στίχων στην έκδοση αυτή υπηρετεί μια διπλή αισθητική αξία (εικαστική και λεκτική) και αποσκοπεί στην ανάλογη απόλαυση του θεατή – αναγνώστη. Έργα αυτού του τύπου ανήκουν σε ένα είδος «ολικότερης» τέχνης (Gestalt – art), αν μπορούσαμε να την αποκαλέσουμε έτσι, γεφυρώνοντας τα χάσματα μεταξύ των επιμέρους καλλιτεχνικών δημιουργιών και συνθέτοντας ολότητες ή σύνολα τέχνης, που ερεθίζουν και συγκινούν αναλόγως το ανθρώπινο πνεύμα. Αν αυτό επιτυγχάνεται, θα το κρίνει εκείνος που θα πάρει το βιβλίο στα χέρια του και θα αφεθεί στην απόλαυσή του. Τότε θα δοκιμαστεί και το δικό μας εγχείρημα.

Στην «Οβιδιάνα» επιλέγετε να αντλείτε τη θεματολογία σας από τους αρχαίους μύθους αλλά και τις πανανθρώπινες αλήθειες. Στο ποίημά σας «Ένδεια Πλούτου, Κύριε Μίδα» ο εύπορος άνθρωπος παρακαλεί τον Θεό να τον εξιλεώσει από την κατάρα του χρυσού.

Εκείνος του έστειλε στον ύπνο του μια συμβουλή

Να πάει στο ψηλό βουνό στην πιο κρύα πηγή να μπει στα παγωμένα νερά

Και να μείνει εκεί ώσπου να εξιλεωθεί, να ξεπλυθεί από πάνω του το κακό

Το μίασμα και η ύβρις του πλουτισμού

Αλήθεια, πόση φτώχεια μπορεί να φέρει ο πλούτος;

Μεγάλη, αν η ευμάρεια δεν μετριάζεται και δεν συνοδεύεται από ηθική και πνευματική διάσταση και αξία, από μια φιλοσοφική αντιμετώπιση των υλικών αγαθών. Καλά είναι αυτά και μπορεί κανείς να τα απολαμβάνει με μέτρο στη ζωή του, αρκεί να μη λησμονά δύο βασικές συνθήκες και προϋποθέσεις: πρώτον, ότι είναι πρόσκαιρα, όπως και η ίδια η ζωή, και, δεύτερον, ότι υπάρχουν πάντοτε άλλοι που τα στερούνται συχνά μάλιστα, συχνότατα, δίχως δική τους ευθύνη και υπαιτιότητα. Εάν απουσιάζει η επίγνωση αυτών των όρων και ορίων στην υλική ευμάρεια, αυτή αργά ή γρήγορα καταλήγει να γίνεται επιζήμια ακόμα και για τον ίδιο τον κάτοχό της. Ας μη ξεχνούμε την προειδοποίηση που είχε δώσει κάποτε ο Χριστός σε ένα πλουσιόπαιδο: «δύσκολα μπορεί ένας πλούσιος να περάσει στη βασιλεία των ουρανών. Τόσο δύσκολα όσο η καμήλα από την τρύπα της βελόνας»!

Στο ποίημα «Ο κίνδυνος της μεγάλης φωτιάς» γράφετε χαρακτηριστικά:

Ω! θεέ, θεέ του φωτός και πατέρα

Αν μπορώ να σε αποκαλέσω έτσι, είπε ο νέος

Κάνε με να πιστέψω ξανά

Δώσε μου μια στέρεη απόδειξη πως είμαι τέκνο δικό σου

Διώξε από μέσα μου κι από τον κόσμο τον φόβο και την αμφιβολία

Το έργο «Οβιδιάνα» αποτελεί ένα κομψοτέχνημα: ποιητικού λόγου, εικαστικής αποτύπωσης και εκδοτικής επιμέλειας. Αποδεικνύετε όλοι οι συντελεστές του συγκεκριμένου βιβλίου ότι η ποίηση, η τέχνη, το βιβλίο μπορεί να στέκεται ένα σκαλί ψηλότερα από την πνευματική ένδεια και βαρβαρότητα που κατατρυχόμαστε. Υπάρχει, όμως, εκείνο το κρίσιμο μέγεθος αναγνωστών που θα υποστηρίζει τη συνέχιση τέτοιων εγχειρημάτων;

Πολύ ενδιαφέρον και αυτό το ερώτημά σας. Αλλά η απάντηση και μάλιστα η θετική είναι δύσκολη και επισφαλής. Δυνητικά ένα έργο απευθύνεται σε όλους, ιδίως δε στους λιγότερο πιθανούς αποδέκτες του, τους πιο απλούς και ταπεινούς συνανθρώπους μας. Αρκεί να βρεθεί η κατάλληλη πύλη εισόδου στην ψυχή και την ευαισθησία τους. Κάτι για το οποίο δεν είναι όλοι πάντοτε έτοιμοι. «Πολλοί γαρ οι κλητοί, αλλ' ολίγοι οι εκλεκτοί», δηλαδή οι ικανοί και ελεύθεροι για πνευματικές και αισθητικές αναζητήσεις. Ούτως ή άλλως ο καλλιτέχνης, ο δημιουργός στο εργαστήρι του ασκείται κατά μόνας με την αναμονή όμως και την προσδοκία ενός άπειρου κόσμου και χρόνου, που μπορεί βέβαια, όπερ και το πιθανότερο, ποτέ να μην υπάρξει. Φανταστείτε ένα ναυαγό σ' ένα ξερονήσι που πετάει μια μποτίλια στο πέλαγο με δυο τρία σημεία αναφοράς για την ύπαρξή του. Πόσο πιθανό είναι να βρει αυτή αποδέκτη; Αλλά αν βρει, δεν μιλούμε τότε για «θαύμα»; Αυτή ακριβώς είναι η στιγμή συνάντησης ενός δημιουργού με τον θεατή, τον αναγνώστη του φτωχού του έργου, πόνημα ωστόσο των χεριών, καρπός και έκφραση της ψυχής του.

Κατά την παρουσίαση της ποιητικής σας συλλογής στην Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών ο κ. Λαοκράτης Βάσσης στην ομιλία του έκανε λόγο για μια ποιητική και εικαστική συνδημιουργία. Πιστεύετε ότι η αρμονική σύζευξη διαφορετικών τεχνών μπορεί να προσελκύσει ένα αμύητο στη λογοτεχνία κοινό; Για παράδειγμα τους νέους ανθρώπους στο φαινομενικά απρόσιτο – για αυτούς – ποιητικό είδος;

Νομίζω ότι πρόκειται για μιαν εύστοχη παρατήρηση. Πράγματι, στην εποχή μας οι εικόνες γίνονται κατ' αρχάς πιο εύκολα αντιληπτές από τα λόγια και τους στίχους. Ο Homo Videns δυσκολεύεται να απαλλαγεί από τα στερεότυπα και τους εθισμούς του, που καλλιεργούνται ιδίως μέσω της τηλεόρασης. Ακόμα όμως κι αν ο αναγνώστης του βιβλίου αρκεστεί στη θέαση των εικόνων και των γλυπτών του Παπαγιάννη καθώς θα ξεφυλλίζει τις σελίδες του, το όφελος θα είναι τεράστιο. Γιατί η γλυπτική του Παπαγιάννη δεν είναι εν τέλει παρά «ποίηση σιωπώσα». Αλλά κι ένα ποίημα, που πέτυχε το σκοπό του, δεν μοιάζει με «γλυπτό λέξεων»;

Έχετε σκεφθεί τη μετάφραση αυτής της συλλογής με δεδομένο τόσο το ελκυστικό του θέματος όσο και την εικαστική δημιουργία του Θεόδωρου Παπαγιάννη;

Οι εικόνες και τα γλυπτά του Παπαγιάννη είναι ήδη γνωστά στο εξωτερικό. Ένα μάλιστα έργο του μεγάλων διαστάσεων κοσμεί το αεροδρόμιο στο Σικάγο, όπου εκατομμύρια βλέμματα το αντικρίζουν. Τα δικά μου ποιήματα πάλι (πλην ενός) είναι παντελώς άγνωστα σε ξένες γλώσσες. Μου αρκεί, βέβαια, η δική μας η λαλιά και μερικές δεκάδες (ίσως και πολλούς λέω) ανθρώπων, που γνωρίζουν και αγαπούν τα γραπτά μου. «Τα πολλά είναι λίγα, τα λίγα είναι πολλά», έλεγε η μακαρίτισσα η μάνα μου. Αρκεί να είναι γνήσια, αυθεντικά.

Η «αλήθεια» της Ποίησης

Πώς θα κάνουμε τους νέους σήμερα να πιστέψουν ότι το φως δεν έχει ολότελα χαθεί;

Το φως υπό την πνευματική, ηθική και αισθητική του αξία έχει υποχωρήσει μεν αλλά δεν έχει χαθεί εντελώς. Εμείς τυφλωνόμαστε και μάλιστα εκουσίως και αποστρέφουμε το βλέμμα και τη σκέψη μας από αυτό.

Η νεότητα είναι η πιο κρίσιμη και ενδιαφέρουσα περίοδο στη ζωή του κάθε ανθρώπου. Γιατί τότε ανακαλύπτεται ξανά ο κόσμος από την αρχή για το συγκεκριμένο άτομο. Αυτή είναι και η πιο πρόσφορη περίοδος για την εξοικείωση των νέων ανθρώπων με τα έργα τέχνης (μουσικού, εικαστικού ή λεκτικού χαρακτήρα), που προσφέρονται ως πολύτιμοι αρωγοί σε αυτή την πορεία της ενδοστρεφούς ανασυγκρότησης του κόσμου για τον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Για να μη χάσει κανένας την πίστη του και να μη χαθεί σε αυτή την απαιτητική διαδρομή της επίγνωσης του κόσμου και του εαυτού, υπάρχουν τα μεγάλα έργα τέχνης για παρηγοριά και ενδυνάμωση. Ανάμεσα σε αυτά, ελάχιστη ψηφίδα στο ναό της τέχνης ίσως είναι και η καθ' ημάς Οβιδιάνα στον τόπο μας και στην εποχή μας.

Ένας φίλος μου Ηπειρώτης, φιλόλογος και πολιτικός, λέει πως «στις δύσκολες στιγμές οι άνθρωποι και οι λαοί πιάνονται από την ψυχή τους». Φαντάζεστε τη δύναμη που μπορεί να έχει ένα ρόδο, μια σχισμή φωτός μέσα στην καταχνιά, στην καταιγίδα; Όχι από υλικής, αλλά από ηθικής και αισθητικής απόψεως. Κάπως έτσι, σαν μια πράξη ψυχής, μια σπίθα φωτός μοιάζει κι ένα έργο τέχνης, καρπός ανάλογης πνευματικής εγρήγορσης και ανησυχίας.

Στην ποίησή σας πραγματεύεστε αρχέγονες αλήθειες που μιλούν απευθείας στην ψυχή του αναγνώστη. Ποιες αλήθειες λείπουν σήμερα από τη ζωή μας;

Η αλήθεια είναι κάτι σαν πέταγμα σ' ένα ξέφωτο, έλεγε ο Γερμανός φιλόσοφος Μάρτιν Χαϊντέγγερ. Ένα σημείο της ύπαρξης όπου τα πράγματα, οι ιδέες και τα αισθήματα έχουν απογυμνωθεί από το πέπλο της άγνοιας, της ψευδαίσθησης και της αυταπάτης. Πόσο συχνά συμβαίνει αυτό στη ζωή μας; Σκεφθείτε ότι συνήθως ζούμε με ψέματα, ανακρίβειες και απατηλές εικόνες για τους εαυτούς μας και τους άλλους. Καταλαβαίνετε, λοιπόν, τι εννοώ με το άλμα στο ξέφωτο της αυτογνωσίας. Εκεί φυτρώνει το έργο τέχνης.

Κάποτε πριν από χρόνια, όταν αναχωρούσα για τις σπουδές μου στο εξωτερικό, ένας λογοτέχνης που ιδιαίτερα εκτιμούσα, ο συγγραφέας της Ιστορίας Ενός Αιχμαλώτου (Στρατής Δούκας) με ξεπροβόδισε λέγοντάς μου, «πήγαινε παιδί μου στο καλό, ο τόπος αυτός θα βουλιάξει στο ψέμα». Πονώ και οδύρομαι, όταν σκέφτομαι ότι δεν έχουμε ακόμα βρει τον τρόπο να εξέλθουμε από αυτό το τέλμα.

Ποιες «μεταμορφώσεις» χρειάζεται να κάνει σήμερα η ελληνική κοινωνία για να βγει από το τέλμα στο οποίο βρίσκεται;

Για να σας είμαι απόλυτα ειλικρινής, ούτε κι εγώ γνωρίζω επακριβώς. Επί του παρόντος όλα τα βλέπουμε ως «δι' εσόπτρου εν αινίγματι». Αν αποτολμούσα, ωστόσο, μιαν ερμηνεία, θα έλεγα ότι το πρώτο που χρειάζεται είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε πάρει δρόμο στραβό ως προς την πνευματική, ιδίως, και ηθική μας συγκρότηση και πορεία. Βλέπω τον τόπο και το λαό μας μαγεμένο από την Κίρκη του υλισμού και της εκμηχάνισης των πάντων να έχει εγκαταλείψει το σθένος, τη σεμνότητα, τη λιτότητα και το αγωνιστικό ήθος των προγόνων μας –δεν μιλώ για τους αρχαίους αλλά για τους πατεράδες μας. Ο τόνος των ηγητόρων ακούγεται επίπλαστος και υποκριτικός, δεν βοηθά στην αυτογνωσία και την εγρήγορση του λαού μας. Και το αντίδοτο για να μην αιχμαλωτιστούμε από τα μάγια και τις ηδονές της Κίρκης μοιάζει να έχει χαθεί. Αλλά κι εκείνοι που κάτι ίσως έχουν να πουν δεν ακούγονται και μονάζουν στις ερημιές.

Η επαναγραφή επιλεγμένων μύθων από τις «Μεταμορφώσεις» του Οβιδίου και η ποιητική αναδημιουργία υπό το δικό σας πρίσμα αποτελεί μια εξαιρετική επιλογή. Υπάρχουν άλλα πεδία έμπνευσης που ενδεχομένως θα θέλατε να ανατρέξετε;

Πρόκειται για μια φάση στην πνευματική μου άσκηση και διαδρομή που έχει για μένα ξεχωριστή αξία. Μακάρι να μπορούσα να μεταδώσω κάτι το ελάχιστο από αυτά που εγώ μετέλαβα από τις μεγάλες πηγές, τα νάματα της πνευματικής μας παράδοσης. Ένα δυο πράγματα σχεδιάζω, ωστόσο, ακόμα να κάνω, αν προλάβω. Έχω δυο ποιητικές συλλογές στα σκαριά, σχεδόν έτοιμες, Μώλυ και Περί των Ελαχίστων, τα ονόματά τους. Αλλά μια και με ρωτάτε τόσο ευγενικά και παρήγορα, ναι θα σας το ομολογήσω: ονειρεύομαι μιαν αναδίφηση στη Θεία Κωμωδία του Δάντη για να δω με γνώμονα αυτό το ιερό κείμενο τι είδους συμπεράσματα βγαίνουν για την Ανθρώπινη Τραγωδία. Γιατί, όπως έχει λεχθεί, «όταν ο άνθρωπος σκέφτεται, ο θεός γελάει».

Επαναφέρατε κατά κάποιο τρόπο στην επικαιρότητα έναν μάλλον αδικημένο ποιητή, τον Οβίδιο. Το έργο του δεν έχει τύχει συστηματικής μεταφραστικής προσπάθειας στη νεοελληνική γλώσσα. Πιστεύετε ότι μπορεί να αναζωογονηθεί το ενδιαφέρον;

Το εύχομαι ολοψύχως, όχι μόνο γιατί αξίζει πολλαπλά. Αλλά και γιατί η ωφέλεια από αυτό είναι ανυπολόγιστη. Σαν να πηγαίνει κανείς σ' ένα βαθύ και βουερό ποτάμι να πλυθεί και ν' αφουγκραστεί τη δύναμη των νερών, αλλά και να αισθανθεί το άγγιγμα άλλων συγκινήσεων που έρχονται από εκεί.

Τελικά, είναι η μοίρα των ποιητών ανά τους αιώνες να μένουν εξόριστοι νομοθέτες όπως λέτε στο ποίημά σας «Προφητεία»;

Κυβερνήτες δεν θα μπορέσουν να σηκώσουν ποτέ

Όλο το βάρος της ύπαρξης του ανθρώπου στον κόσμο

Κι οι ποιητές πάντα εξόριστοι νομοθέτες θα μένουν

Οι λαοί θα φέρουν τη ζωή τους με μόχθο στους ώμους τους

Κι αυτή στο τέλος θα κυλάει πάντοτε πίσω

Φοβούμαι πως ναι, εξόριστοι και αόρατοι πάντοτε μένουν, απρόσιτοι στο κοινό, με συνέπεια ο λαός να στερείται την επικοινωνία και τη συνδρομή των πιο πολύτιμων και αυθεντικών οδηγών στην πορεία του στον χρόνο και τον κόσμο. Στις σπάνιες, ωστόσο, και ευτυχείς στιγμές που συναντώνται ο ποιητής με το λαό του, γίνονται θαύματα. Ας θυμηθούμε τους αρχαίους τραγικούς ποιητές μετά τους Περσικούς πολέμους ή πιο πρόσφατα τον Εθνικό μας Ύμνο, αλλά και τον τρόπο που ο λαός μας σε δύσκολες στιγμές στηρίχτηκε σε πνευματικούς ταγούς του, όπως ο Παλαμάς, ο Σικελιανός, ο Σεφέρης, ο Ρίτσος, ο Ελύτης –για να περιοριστώ σε λίγους από τους πολύ επιφανείς.

Σε μια εποχή που κυριαρχεί το ευτελές, το επιφανειακό, το δήθεν ακόμα και στους λογοτεχνικούς κύκλους, έρχεστε να αποδείξετε πως η ποίηση είναι μια εξόχως απαιτητική τέχνη. Ποια είναι η άποψή σας για τη σύγχρονη εν Ελλάδι ποιητική παραγωγή; Μήπως ο τίτλος «ποιητής» είναι αρκετά βαρύς για να αποδίδεται με τόση ευκολία στον καθένα που κάνει κάποιες ποιητικές απόπειρες;

Το άνθος της ποίησης εξακολουθεί, ευτυχώς, να φυτρώνει ακόμα στις πλαγιές των βουνών της πατρίδας μας. Αλλά πόσοι και ποιοι το βλέπουν, το αναγνωρίζουν και το απολαμβάνουν; Για να το βρεις απαιτείται πορεία σε δύσβατα κάποτε μονοπάτια και διάθεση ν' αντέξει κανείς τον αέρα και τη μοναξιά του βουνού. Όμως αυτό είναι το μυστήριο και η μαγεία της τέχνης. Οφείλει ο καθένας μοναχός του με κάποιο κόπο και προσπάθεια να ανακαλύψει κάτι που δεν είναι κρυφό, απλά είναι λίγο δυσπρόσιτο και απόμερο, λίγο ξένο και ανυπόφορο στη φασαρία και την οχλοβοή. Κι ο «ποιητής» τι είναι σε μια μίζερη εποχή; Ένα σπάνιο βότανο που το γνωρίζουν μερικοί.

Η Φιλαναγνωσία, η Παιδεία και η πολιτική πράξη

Τα παιδιά διδάσκονται συστηματικά λογοτεχνία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για έξι ολόκληρα χρόνια και όμως εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων όχι μόνο δεν μπορούν να θεωρηθούν ως συστηματικοί αναγνώστες αλλά απεναντίας δείχνουν μια αποστροφή για τη λογοτεχνία. Πώς θα μπορούσε να αλλάξει αυτό και να δημιουργηθεί σταδιακά ένα έθνος αναγνωστών; Αποτελεί μια ουτοπία;

Αγγίζετε ένα σημείο, μια πληγή που με πονά παιδιόθεν. Η πιο ποιητική ίσως γλώσσα του κόσμου, αν μη τι άλλο γιατί σ' αυτήν γράφτηκαν τόσα και τέτοια ποιητικά έργα παλαιόθεν και τώρα, να μην αποτελεί τον άρτο τον επιούσιο για τον νεοέλληνα! Φταίει, φαντάζομαι, ο ψευδοακαδημαϊσμός, η τεχνολατρεία και η μηχανοποίηση που κυριαρχεί σε όλο το εκπαιδευτικό μας σύστημα, ακόμα και στη μέση και την πρωτοβάθμια παιδεία. Εκεί και τότε που διαμορφώνονται οι αισθητικές μας κατηγορίες και κατευθύνσεις. Ώστε αν αποτύχει κανείς σε αυτό το στάδιο, στη συνέχεια λίγα μπορεί να γίνουν για να διορθωθεί το «στρεβλό υλικό». Από την απαιδευσία και την υπανάπτυξη περάσαμε κατευθείαν σχεδόν στο ύστερο στάδιο του εκμηχανισμού της σκέψης και της ζωής μας σε τέτοιο βαθμό που η αισθητική αντίληψη συρρικνούται, συνήθως, απλά σε μια τεχνική ή μηχανιστική διαδικασία.

Υπό την έννοια αυτή, η πολιτιστική και εκπαιδευτική μας ανασύνταξη προς πιο σύνθετες, αξιακές και μετα-υλιστικές κατευθύνσεις αποτελεί την μείζονα πρόκληση που αντιμετωπίζει ο τόπος λίγα μόλις χρόνια πριν από την 200ή επέτειο του αγώνα για την εθνική απελευθέρωση.

Ποιες σύγχρονες λογοτεχνικές φωνές ξεχωρίζετε εντός και εκτός Ελλάδας;

Πολλές. Είναι ορατές στα έργα και τις αναφορές μου, ίσως και στις μεταφράσεις μου. Ό,τι έχω κάνει το οφείλω πρωτίστως στους ποιητές, Έλληνες και ξένους, ζωντανούς ή πεθαμένους, ιδίως στους δεύτερους, πάνω στο έργο των οποίων έχω σκύψει και ασκηθεί επί μακρόν.

Έχετε γράψει ποιητικές συλλογές, έχετε μεταφράσει θεατρικά και ποιητικά έργα ενώ έχετε πλούσια εργογραφία στον τομέα της διοίκησης και της πολιτικής. Ποια είναι η κατάσταση στη σύγχρονη ελληνική εκδοτική πραγματικότητα;

Αρκετοί είναι οι εκδότες, αλλά η ποίηση δεν έχει βρει το σπιτικό της. Ίσως γιατί λείπουν οι πρόσκοποι και οι ιχνευτές εκείνοι που με πάθος, αφοσίωση κι ανιδιοτέλεια θα ανακαλύψουν τα νέα «ταλέντα», δηλαδή ανθρώπους με σχετικές δυνατότητες, οι οποίες δεν είναι δεδομένες αλλά καλλιεργούνται υπό τις κατάλληλες συνθήκες και ευκαιρίες. Να προσφέρουν κατάλυμα σ' εκείνους που δεν έχουν να πληρώσουν τα έξοδα, ούτε τη φήμη ή τις διασυνδέσεις, αλλά έχουν αγάπη και πίστη στη λογοτεχνία. Γιατί ακόμα και αν τα πάντα έχουν λεχθεί, κατά τρόπο μάλιστα πολύ καλύτερο από τον δικό μας, το ζήτημα είναι να συνεχίζεται η καλλιέργεια της γλώσσας, η λογοτεχνική παραγωγή. Διαφορετικά το χωράφι θα μείνει χέρσο και θα ερημωθεί.

Είστε εκτός των άλλων και πανεπιστημιακός δάσκαλος. Γιατί η χώρα αυτή ενώ διαθέτει ένα τεράστιο πολιτιστικό απόθεμα, μια αξεπέραστη πνευματική κληρονομιά δεν μπορεί να χτίσει μια στέρεη παιδεία;

Πολλοί οι λόγοι. Ο κυριότερος, νομίζω, έχει να κάνει με την απώλεια του πνευματικού και αξιακού προσανατολισμού μας, αφού δεν χαράζουμε την πορεία μας με γνώμονα τον πολικό αστέρα της πνευματικής καλλιέργειας και του πολιτισμού. Δεν αναφέρομαι εν προκειμένω σε ένα είδος προγονοπληξίας, ένα ρηχό εθνοκεντρισμό ή θρησκευτική αγκύλωση και μονομανία. Ούτε στο πόσα βιβλία γράφονται ή πόσες εκθέσεις και συναυλίες οργανώνονται. Αλλά με βάση ποια κριτήρια, ποιες αρχές και αξίες διαμορφώνεται η σύγχρονη πραγματικότητα και μέσα σε αυτήν ο βίος των συγκεκριμένων ανθρώπων. Φοβούμαι, όπως προείπα, ότι ένα είδος εργαλειακού ή τυπικού λογισμού και μηχανολατρείας κυριαρχεί παντού στη ζωή μας. Μάθαμε όλοι να μετράμε πόσο κοστίζουν τα πράγματα, αλλά λησμονήσαμε να σκεφτούμε πόσο αξίζουν. Ένας μεσαίωνας υλισμού με φοβίζει όσο τίποτα άλλο τα χρόνια και τις δεκαετίες που έρχονται. Μια νέα εποχή παγετώνων.

Ας μιλήσουμε λίγο για τον άνθρωπο Αντώνη Μακρυδημήτρη. Πολιτική και Ποίηση. Πόσο εύκολο είναι να συνδυαστούν αυτές οι ιδιότητες στο ίδιο πρόσωπο;

«Είμαι άνθρωπος, τίποτα το ανθρώπινο δεν μου είναι ξένο», έλεγε ένας Γάλλος στοχαστής. Ας μη λησμονούμε ότι ένας μέγιστος ποιητής της αρχαιότητας, ο Αισχύλος, στο επιτάφιο μνημείο του δεν ανέφερε τίποτα για την ποιητική του παραγωγή, απλά έκανε μνεία του γεγονότος ότι είχε υπάρξει μαχητής στον Μαραθώνα. Ενώ ένας περίπου σύγχρονός μας μείζων Βρετανός ποιητής, ο Byron, διέκοψε το σπουδαίο ποιητικό του έργο για να συνδράμει τους Έλληνες πολεμιστές στο Μεσολόγγι στη μεγάλη υπόθεση της διεκδίκησης της εθνικής τους αυτοδιάθεσης και ελευθερίας. Ίσως γιατί το συλλογικό υπερβαίνει το ατομικό έργο. Αλλά πώς μπορεί κανείς να συμβάλει ουσιαστικά στα κοινά προβλήματα και τους αγώνες ενός τόπου κι ενός λαού αν δεν έχει προηγουμένως δοκιμαστεί και ασκηθεί επίπονα και επί μακρόν σε έργο πνευματικό, ηθικό, καλλιτεχνικό;

Σας ευχαριστώ θερμά για την κουβέντα μας αυτή.

Δικές μου είναι οι ευχαριστίες για αυτή την ευκαιρία που μου δώσατε να συνομιλήσουμε de profundis.

 

Ένδεια Πλούτου, Κύριε Μίδα

'Ό,τι πιάνω χρυσάφι να γίνεται', πεθύμησε κάποτε ένας άνθρωπος εύπορος

Αλλ' όταν είδε την ευχή του αυτή να πραγματοποιείται

Η έκπληξη κι η απογοήτευσή του υπήρξε μεγάλη

Άπλωσε το χέρι να πιάσει ένα ώριμο σύκο από το δέντρο

Μόλις το ξεφλούδισε κι ήταν έτοιμος να γευτεί το άρωμά του

Εκείνο μετατράπηκε σ' ένα χρυσό μα άγευστο είδωλο φρούτου

Το έφτυσε με αηδία παρά το χρυσάφι που είχε μέσα του

Σήκωσε μια πέτρα στον δρόμο να δει το σχήμα της

Όπως τη ζύγιζε στα δάχτυλά του κι ετοιμαζόταν να την πετάξει

Την είδε κι αυτήν ξάφνου να μετασχηματίζεται σε χρυσάφι

Πιο κάτω ένα πρασινισμένο χορτάρι τράβηξε την προσοχή του

Έσκυψε να το αγγίξει, να χαρεί τη δροσιά του

Μα κι αυτό απόκτησε αίφνης κίτρινα, αστραφτερά και χρυσαφένια φύλλα

Ένα στάχυ ψημένο στον ήλιο εξείχε πάνω απ' όλα τ' άλλα

Πήγε να το κόψει κι έγινε κι εκείνο χρυσό

Μια σκέψη μέσα του πάγωσε το αίμα

Έκοψε ένα σταφύλι από το κλήμα κι έφερε δυο ρώγες στο στόμα

Μόλις του άγγιξαν τα χείλη έγιναν αμέσως χρυσάφι

Το ίδιο συνέβη αργότερα μ' ένα μήλο κι ένα πορτοκάλι

Ό,τι άγγιζε μετασχηματιζόταν σε ατόφιο χρυσάφι

Εκείνο το όνειρο έμοιαζε πια εφιάλτης

Έσκυψε να πιει νερό στην πηγή που πάντα τον δρόσιζε

Αλλά κι εκείνο το διάφανο δώρο θεών έγινε στο πλησίασμά του

Μια λίμνη άψυχο και άχρηστο στη δίψα του χρυσάφι

Η ταραχή του μεγάλωνε και δεν έλεγε πια να κοπάσει

Κάθισε στο τραπέζι να γευματίσει, ένα κομμάτι επιτέλους ψωμί

Το πιο απλό, μαύρο ψωμί, σύντροφο της φτώχειας παντοτινό

Είχε όσο τίποτα άλλο πια επιθυμήσει

Ως το άγγιξαν τα δάχτυλά του μεταμορφώθηκε κι αυτό σε πολύτιμο μέταλλο

'Ψωμί θέλω να τρώγεται', φώναξε, 'κι ας είναι ξερό'

Αλλά αντί για ψωμί είχε μπροστά του πάλι χρυσάφι

Η κατάρα του χρυσού έπεφτε πάνω του αδυσώπητη

Ό,τι άγγιζε σκλήραινε και γινόταν χρυσάφι,

Αλλά το αγαπημένο του κρασί, αυτό τουλάχιστον θα τον εγκατέλειπε τώρα;

Γέμισε το διάφανο ποτήρι, το χρώμα φαινόταν να είναι γνωστό

Έκλεισε τα μάτια, άνοιξε τα χείλη με προσδοκία

Πήρε μια γερή ρουφηξιά από το καλό ποτό

Αλλά όσοι ήταν γύρω του δοκίμασαν μια δυσάρεστη έκπληξη

Τον είδαν να γουρλώνει τα μάτια με φρίκη και αηδία

Θέλοντας να εμέσει από το στόμα του ατόφιο χρυσάφι

Έπεσε νηστικός, περίλυπος και διψασμένος, πλούσιος μα εξαθλιωμένος

Μουσκεμένος στα δάκρυα προσευχήθηκε στον θεό

Αυτή την ευτυχία που είχε γίνει κατάρα να την πάρει πίσω

Κι ας τον άφηνε να επιστρέψει στην κατάσταση που ήταν πριν

Πιο σοφός όμως από τότε, να έχει για τον πλούτο μια πιο υπεύθυνη στάση

Εκείνος του έστειλε στον ύπνο του μια συμβουλή

Να πάει στο ψηλό βουνό στην πιο κρύα πηγή να μπει στα παγωμένα νερά

Και να μείνει εκεί ώσπου να εξιλεωθεί, να ξεπλυθεί από πάνω του το κακό

Το μίασμα και η ύβρις του πλουτισμού

Ο χρυσοθήρας μετανιωμένος πήγε τρέχοντας εκεί, έπεσε στα κρύα νερά

Κι από το σώμα του άρχισαν να πέφτουν σαν λέπια τα χρήματα

Έμεινε εκεί τρέμοντας κι εκείνα κυλούσαν όπως τα δάκρυά του

Πάγωσε μέσα στα νερά και τον πήραν τα ρεύματα του βουνού

Αλλά κάποια υπολείμματα από τη χλιδή που είχε πάνω του

Φαίνονται ακόμα στον βυθό της πηγής,

Υπομνήματα της φτώχειας που φέρνει ο πλούτος

Και πόσο βλαβερά μπορεί να είναι τα δικά του τα δώρα.

 

Προφητεία

Άνδρα ξακουστέ από τη Σάμο, μητίετα πάτερ

Εξόριστε ποιητή και στοχαστή, πολέμιε των δεσποτών και των τυράννων

Στον αιώνα σου λέγε τι βλέπεις

Εσύ που ορατά και νοητά κάνεις τ' αόρατα και ακατανόητα

Με τη δύναμη της σκέψης και της βούλησής σου

Πες μας στον αιώνα αυτόν της ηλικίας του ανθρώπου τι βλέπεις

Άγρυπνος νους και επιμέλεια ασίγαστη του Είναι η μορφή σου

Ομήγυρη σιωπηλή θ' ακούσουμε προσηλωμένοι τη διδαχή σου

Των πραγμάτων δείξε μας εσύ την αληθινή φύση και την αιτία στον κόσμο

Τι είναι σταθερό, τι χάνεται, τι στον αιώνα μένει

'Ω! γένος των ανθρώπων εμβρόντητο από τον φόβο του θανάτου

Μολύνετε τις καρδιές σας με πάθη ανόσια που τα σώματα φθείρουν

Και σαν τις πέτρες βαραίνουν και λυγίζουν τις σκέψεις σας

Αυτές που κάποτε έπλεαν αιθέρια μα τώρα σαν τα βράχια στέκουν ακίνητες

Θέλησα ν' ανέβω ως τ' άστρα ψηλά

Πιο ψηλά κι από τη ράχη του ρωμαλέου όρους

Το νήμα της μοίρας του ανθρώπου ν' ατενίσω σωστά

Να ξεδιαλύνω εκείνα που μας περιβάλλουν σαν νέφη

Κυβερνήτες δεν θα μπορέσουν να σηκώσουν ποτέ

Όλο το βάρος της ύπαρξης του ανθρώπου στον κόσμο

Κι οι ποιητές πάντα εξόριστοι νομοθέτες θα μένουν

Οι λαοί θα φέρουν τη ζωή τους με μόχθο στους ώμους τους

Κι αυτή στο τέλος θα κυλάει πάντοτε πίσω

Τα έθνη διαδέχονται το ένα το άλλο, τα καθεστώτα κι οι κυβερνήσεις επίσης

Κράτη που ήταν κάποτε ισχυρά, αδύναμα και ταπεινά γίνονται πάλι

Κι άλλα τη θέση τους στην ιστορία παίρνουν,

Ποιος θα το πίστευε αν ο χρόνος δεν το είχε έτσι καθιερώσει;

Πού είναι τώρα η Σπάρτη, η λάμψη της αρχαίας Αθήνας πού είναι

Και οι πολύχρυσες Μυκήνες πού, πού η ένδοξη Τροία;

Η τύχη και η χαρά για λίγο μόλις αγγίζει τους ανθρώπους, όσο ζούνε

Ύστερα φεύγει ξανά για άλλα σώματα, άλλες ψυχές και άλλες μοίρες

Γιατί όλοι είμαστε μέρος ενός κόσμου ευρύτερου και μόριο του παντός

Πολλά έχω δει, ακούσει ή σκεφτεί

Λίγα όμως και καίρια μπορώ εδώ να αναφέρω

Μάθετε, λοιπόν, πως τίποτα στον κόσμο δεν χάνεται ούτε σβήνει

Τα πάντα αλλάζουν και μεταβάλλονται διαρκώς

Συχνά υπερβαίνουν το όριο και τα μέτρα

Μετατρέπονται, τότε, στο αντίθετό τους

Και πάντοτε ελλοχεύει ο κίνδυνος της καταστροφής

Αυτός είναι ο πρώτος νόμος και το νόημα της ζωής

Το πνεύμα του κόσμου μέσα στον κόσμο αενάως ακατάλυτο μένει

Πλανιέται αδέσποτο και απρόβλεπτο πάντα

Επειδή τώρα πορεύομαι σε πέλαγος μέγα

Κι αέρας αστάθμητος τα φτερά μου εγείρει για ένα μεγάλο ταξίδι

Σας λέγω κάτι που είναι ήδη γνωστό,

Τίποτα στάσιμο στον χρόνο όσο ζει δεν μένει

Οι νύχτες έρχονται και φεύγουν, όπως κι οι μέρες, οι εποχές

Έτσι κι οι άνθρωποι σαν τα φύλλα στα δέντρα

Ανθίζουν, μαραίνονται και ύστερα πεθαίνουν

Υπάρξεις αλλάζουν και μεταβάλλονται στη φύση διαρκώς

Δεν είμαστε τώρα ό,τι ήμαστε πριν

Ούτε θα γίνουμε αύριο αυτό που είμαστε τώρα

Τη νιότη διαδέχεται ωριμότης κι ύστερα γήρας κι εκείνο άλλη νεότης,

Πού είναι η μέρα που εσύ δεν ήσουν παρά η ελπίδα ενός ανθρώπου;

Μα τώρα ιδού ένας άλλος γίνεται η δική σου ελπίδα

Γυναίκα, λοιπόν, μην κλαις που είδες την πρώτη στον καθρέφτη ρυτίδα,

Πόση τόλμη χρειάζεται να αντιληφθείς το νόημα του κόσμου

Να το δεχτείς με τη δύναμη και την υπομονή ενός δέντρου που ανεβαίνει;

Αν πρέπει, λοιπόν, να έχουμε πίστη σε πράγματα δοκιμασμένα

Ας δούμε τα σύννεφα που τα σπρώχνει ο άνεμος

146

Τα νερά που κυλούν διαρκώς προς τη θάλασσα

Τις σκέψεις και τα όνειρά μας που έρχονται και φεύγουν σαν τα πουλιά

Οι ψυχές μας είναι όντα αόρατα, απαλλαγμένα από θάνατο, νοητά

Τα σώματα φθείρονται μα εκείνες αΐδιες πάντοτε μένουν

Ο άνθρωπος τον άνθρωπο αγγίζει για λίγο κι ο έρωτας γίνεται πνεύμα

Λήγει η μέρα και οι αχτίδες του ήλιου θα πέσουν στη θάλασσα να λουστούν

Προτού προλάβω να πω όσα πρέπει

Ας αναλογιστούμε ξανά ο καθένας μας μόνος και ύστερα όλοι μαζί

Την αρχή της αέναης μεταβολής των όντων, των ιδεών και σωμάτων,

Τη διαλεκτική της πτώσης και της ακμής

Την εις εναντίον μεταστροφή των πραγμάτων στον κόσμο

........................................................................'

Έτσι είπε και σιώπησε εκείνος ο ώριμος και ήπιος άνδρας

Συγκερασμένος ανάμεσα στη νιότη και το γήρας

Αφήνοντας κι εμάς σιωπηλούς και αμήχανους

Να ερμηνεύσουμε το νόημα που είχαν τα λεγόμενά του

Γιατί συνήθιζε αυτός την τέχνη του να κρύβει μέσα στην τέχνη.